O projekcie

Jak naprawdę wygląda życie rodzinne osób LGBTIQ* w Europie Środkowej i Wschodniej?

QUEERSHIP to pięcioletni projekt badawczy (2026–2030), który traktuje to pytanie poważnie. Badamy, jak osoby LGBTIQ* w Europie Środkowej i Wschodniej budują rodziny, wychowują dzieci i tworzą więzi w kontekstach, które rzadko im to ułatwiają.

Słuchamy. Poświęcamy czas. Przyglądamy się uważnie.

Sercem projektu jest Podejście Narracji Ramowej, opracowane przez Joannę Mizielińską i Agatę Stasińską, w której to analiza dostosowuje się do materiału, a nie na odwrót. Przez cały czas trwania projektu prowadzone są warsztaty w duchu partycypacyjnych badań w działaniu, na które zapraszamy rodziny, by mogły zapoznać się z wynikami, kwestionować interpretacje i współdecydować o tym, w jaki sposób wyniki badań mają być rozpowszechniane.

Jaki będzie rezultat końcowy projektu?

Poza publikacjami naukowymi QUEERSHIP ma na celu wypracowanie Wielowymiarowego Modelu Socjokulturowego Queerowego Pokrewieństwa, teoretycznej ramy stworzonej po to, by uchwycić rzeczywistą złożoność i różnorodność życia rodzin LGBTIQ* w Europie Środkowej i Wschodniej.

Szerszy kontekst

QUEERSHIP to nie tylko dokumentowanie tego, co istnieje. To kwestionowanie założeń na temat tego, czym jest „rodzina”, oraz tworzenie wiedzy, która może realnie zmienić życie osób LGBTIQ* w regionie i poza nim.

QUEERSHIP skupia się na czterech krajach: Polsce, Węgrzech, Czechach i Chorwacji. Łączy je postkomunistyczna przeszłość i podobne napięcia wokół demokratyzacji oraz praw mniejszości, jednak różnią się znacząco pod względem polityki, norm płciowych, religijności i praw dla osób LGBTIQ*.

Te różnice mają istotne znaczenie.

  • W świeckich Czechach większe uznanie prawne pozwala rodzinom queerowym funkcjonować bardziej otwarcie.
  • Inaczej jest na Węgrzech i w zdominowanej przez katolicyzm Polsce – tam, gdzie obowiązują restrykcyjne ramy prawne i tradycyjne ideologie rodziny, queerowe pokrewieństwo bywa mniej widoczne, bardziej nieformalne i głęboko ukształtowane przez taktyki oporu i adaptacji.
  • Zupełnie inny, paradoksalny przypadek stanowi Chorwacja: niedawne przepisy dotyczące rodzin LGBTIQ* i wspólnej adopcji współistnieją tam z niskim poparciem społecznym dla małżeństw jednopłciowych i silnym wpływem religii, co razem tworzy własne, charakterystyczne formy queerowego życia rodzinnego.

Porównywanie tych czterech krajów nie polega na narzucaniu jednej narracji całemu regionowi. Chodzi o poważne potraktowanie zarówno tego, co łączy, jak i tego, co dzieli queerowe rodziny w Europie Środkowej i Wschodniej.

Dwa kluczowe pojęcia wypracowane przez kierowniczkę projektu stanowią oś analitycznych ram projektu:

  • Taktyki przetrwania: nawiązując do de Certeau’a rozróżnienia między taktykami a strategiami, odnoszą się do subtelnych, często nieuświadomionych praktyk, które rodziny LGBTIQ* stosują, by chronić i podtrzymywać swoje więzi w obliczu prawnej, instytucjonalnej i socjokulturowej presji. Nie są to heroiczne akty oporu, lecz codzienne praktyki, improwizacje, drobne negocjacje, które składają się na coś niezwykłego.
  • Naczynia połączone: zmieniają sposób myślenia o trosce w queerowych rodzinach, nie jako o czymś zamkniętym w obrębie ograniczonej jednostki domowej, lecz jako o czymś, co przepływa przez szersze sieci, w tym rodziny pochodzenia. Te więzi mogą być jednocześnie źródłem wsparcia i napięcia. Uznanie ich złożoności jest kluczowe dla zrozumienia tego, jak queerowe rodziny w Europie Środkowej i Wschodniej naprawdę funkcjonują.

QUEERSHIP stawia sobie nadrzędny cel: radykalne przedefiniowanie rozumienia queerowego pokrewieństwa poprzez wypracowanie nowego Wielowymiarowego Modelu
Socjokulturowego Queerowego Pokrewieństwa, zakorzenionego w realnych doświadczeniach rodzin z Europy Środkowej i Wschodniej.

Aby to osiągnąć, projekt realizuje trzy powiązane ze sobą cele:

  • Cel 1. Zakwestionowanie istniejących paradygmatów w praktykach relacyjnych i rodzicielskich poprzez zbadanie tego, jak rodziny LGBTIQ* w Europie Środkowej i Wschodniej faktycznie tworzą, praktykują i wyrażają pokrewieństwo, oraz zgłębienie tego, co jest kulturowo specyficzne, a co przekracza poszczególne konteksty.
  • Cel 2. Pogłębienie rozumienia sieć troski poprzez zbadanie złożonych, często niedostatecznie eksplorowanych systemów wsparcia, które mobilizują rodziny LGBTIQ*, oraz tego, jak sieci te funkcjonują w warunkach prawnej i socjokulturowej marginalizacji.
  • Cel 3. Krytyczna analiza taktyk przetrwania poprzez śledzenie tego, jak rodziny LGBTIQ* poruszają się w restrykcyjnych środowiskach, identyfikowanie ich potrzeb oraz strategii, które wypracowują, by uzyskać uznanie: społeczne, instytucjonalne i prawne.

Rozwijanie naprawdę nowego modelu pojęciowego wymaga innowacyjnej metodologii.


Podejście QUEERSHIP opiera się na pięciu kluczowych elementach:

  1. Połączeniu różnych metod badawczych – projekt łączy metody jakościowe (analiza dyskursu, etnografia podłużna, wywiady fokusowe) z zakrojonym na szeroką skalę badaniem ilościowym.
  2. Interdyscyplinarności – projekt czerpie z antropologii, kulturoznawstwa, socjologii, studiów nad płcią i studiów queer, by uchwycić to, czego żadna pojedyncza dyscyplina nie jest w stanie ogarnąć samodzielnie.
  3. Podejściu Narracji Ramowej – projekt wykorzystuje opracowaną przez Joannę Mizielińską i Agatę Stasińską (2020) metodologię wspierającą budowanie teorii bez narzucania z góry określonych ram, dostosowując narzędzia analityczne do specyficznych kontekstów socjokulturowych każdego miejsca badań.
  4. Podejściu podłużnym – rodziny to procesy, a nie migawki. QUEERSHIP śledzi rodziny w czasie, rejestrując to, jak relacje ewoluują, jak zmieniają się wyzwania i jak pokrewieństwo jest tworzone i przetwarzane na przestrzeni lat.
  5. Partycypacyjnym badaniu w działaniu – inspirowane feministycznymi tradycjami badań partycypacyjnych, QUEERSHIP traktuje rodziny LGBTIQ* jako ekspertów i ekspertki własnego życia, nie tylko jako przedmiot badań. Rodziny mają realny wpływ na kształt badania przez cały czas jego trwania.

QUEERSHIP realizowany jest w ramach pięciu powiązanych ze sobą pakietów roboczych:

  • WP1: Mapowanie krajobrazu socjokulturowego i politycznego (Rok 1, aktualizacje w latach 2-4) – rekonstruuje prawny, polityczny i socjokulturowy kontekst życia rodzin LGBTIQ* w każdym z krajów
  • WP2: Eksploracja codziennego życia i praktyk pokrewieństwa (Lata 2-3) – etnografia podłużna z udziałem 40 zróżnicowanych rodzin LGBTIQ*. Obserwacja uczestnicząca, osobiste dzienniki, wywiady z parami, wywiady z mapą rodziny oraz, tam gdzie to zasadne, rozmowy z samymi dziećmi.
  • WP3: Badanie sieci społecznych i mechanizmów wsparcia (Lata 3-4) – 16 wywiadów fokusowych ze znaczącymi innymi, osobami profesjonalnie pracującymi z rodzinami LGBTIQ* oraz osobami aktywistycznymi LGBTIQ*. Uchwycenie życia queerowych rodzin oczami osób z ich otoczenia.
  • WP4: Badanie wzorców, potrzeb i taktyk przetrwania poprzez badanie ilościowe (Rok 4) – warstwowe badanie ankietowe obejmujące 1200 rodziców LGBTIQ* w Europie Środkowej i Wschodniej, dostarczające statystycznej głębi niezbędnej do porównań między krajami i wniosków istotnych dla polityki publicznej.
  • WP5: Rozwijanie Wielowymiarowego Modelu Socjokulturowego Queerowego Pokrewieństwa (Lata 4-5) – synteza wyników wszystkich pakietów roboczych w nowy, empirycznie ugruntowany model teoretyczny.

QUEERSHIP jest finansowany przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych (projekt nr 101199632 — QUEERSHIP — ERC-2024-ADG) i kierowany przez dr hab. Joannę Mizielińską, prof. UW na Wydziale Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego.